كنار كند و ممكن است مراد از جملهء ( منه الصبر ) معرفت و آگاهى و علم باشد ، زيرا معرفت سر چشمهء صبر و بردبارى است ، و در اين فرض اين جمله با استشهاد به آيهء كريمه - و * ( كَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِه خُبْراً ) * - كاملا متناسب خواهد بود . پس در مرحلهء صبر اگر فقط عدم شكوى و حفظ ظاهر شد ، مرتبه اول كه براى عموم است بشمار خواهد رفت . و اگر با حفظ ظاهر توأم با وقار و اطمينان و رضايت كامل باطنى گشت : مرتبه دوم و براى خواص خواهد بود . و چون در اين مرتبه شخص سالك از جان و دل در مقابل برنامه‌هاى الهى و پيش آمدها راضى شده ، و در حقيقت تسليم خواسته‌هاى الهى گشته ، و در مقابل جريانهاى خارج از اختيار خود سر فرود آورده و خاضع مىشود ، پروردگار متعال نيز در اين راه او را همراه و يار و متوجه و مراقب خواهد بود . و اينست كه مىفرمايد ، خداوند متعال با صابرين است . و بايد متوجه بود كه صبر مفهوم كلى و عمومى داشته ، و به هر رقم از استقامت و ثبات قدم در مقابل آنچه ناگوار و ناملايم با طبع است شامل مىشود ، و روى اين معنى : مصاديق مختلف پيدا كرده ، و به قسمت مهمى از اخلاقيات صادق مىشود . صبر و استقامت در مقابل تكاليف و اوامر و احكام واجب و وظائف لازم كه با كمال علاقه و روى تمام خلوص نيت انجام بدهد ، صبر و ايستادگى در مقابل نواهى و آنچه بايد ترك بشود كه با تمام تصميم از آنها پرهيز كند ، صبر و برقرارى روى عقائد قلبى و اعتقادات صحيح كه با دقت تحقيق كرده و تشخيص داده است . صبر و محكم بودن روى اخلاقيات و خويهاى باطنى و صفات پسنديده كه از ميزان اعتدال و حكمت بيرون نرود . صبر و پافشارى در سلوك راهى كه حق است . صد هزاران كيميا حق آفريد ، كيميائى همچو صبر آدم نديد صبر را با حق قرين كن اى فلان ، آخر و العصر در قرآن بخوان